Lời nghệ sĩ

Tôi làm tranh bằng gốm Biên Hòa, dòng gốm của miền Nam, ngay tại Biên Hòa — nơi các lò gốm đang thưa dần và đang di dời theo các quy hoạch mới.

Men do tôi tự pha chế, học hỏi từ những người còn đang gắn bó với nghề. Thợ ở các lò trong vùng làm đất, cán thành những tấm mỏng cỡ bàn tay rồi phơi khô. Khi đất đủ khô, tôi thuê nghệ nhân phết men của tôi lên từng tấm, sau đó đem nung. Ra lò, tôi có được nguyên liệu cho tranh của mình: những tấm gốm mỏng, mang màu men đã chọn. Khi dựng tranh, tôi đập vỡ hoặc dùng kềm cắt chúng thành những mảnh nhỏ, sắc cạnh theo ý muốn, rồi đặt từng mảnh vào chỗ của nó. Xen giữa những mảnh gốm mới là gốm cũ tôi lượm nhặt được, thứ ngày một ít đi theo năm tháng.

Màu men làm nên tên tuổi gốm Biên Hòa — men xanh đồng trổ bông, được người Pháp gọi là vert de Bien Hoa — nay chủ yếu chỉ còn trên những món đồ xưa. Những hiểu biết và điều kiện làm nên màu men ấy, từ công thức, nguyên liệu đến lò nung và cách điều khiển lửa, phần lớn đã đứt gãy. Một số nghiên cứu và nghệ nhân tâm huyết đang tìm cách phục hồi, nhưng chưa có kết quả nào được công bố và kiểm chứng đầy đủ. Tôi không làm được màu men ấy. Sắc men đặc trưng nhất của quê hương vắng mặt trong chính tranh tôi, và tôi không che giấu điều đó.

Gần hai mươi năm nay, tôi ghép hình ảnh từ những mảnh vỡ — mảnh gốm và mảnh ký ức. Điều tôi muốn biết, sau ngần ấy năm, vẫn chỉ là một: thứ được ráp nối lại từ những mảnh vỡ liệu có thể hình thành một giá trị của riêng nó hay không.

Các tác phẩm trình bày ở đây đi theo hai mạch. Phía Trước là hai bức chân dung trẻ em đặt cạnh nhau, nhìn về ngày sau của chúng. Chân Dung Văn Hóa là chân dung những người từng giữ cho cộng đồng một loại hình văn hóa – nghệ thuật, và mang nó đến với công chúng. Một bên là những gì còn chưa thành hình, một bên là những gì đã đi qua.

Chất liệu cũng mang trong mình cùng câu hỏi với đề tài. Tôi đến quá muộn, và không đủ năng lực, điều kiện để được thừa hưởng trọn vẹn truyền thống. Mảnh gốm cũ ngày một ít, nên phần lớn những mảnh gốm trong mỗi gương mặt là do tôi tự làm men, cho nung qua nhiều mẻ, trong nhiều năm. Sự tái tạo này vừa là một cách sáng tạo với vật liệu, vừa mang trong nó một sai lệch: nó không còn nguyên bản, cũng không bao giờ hoàn toàn là thứ mà nó đang dựng lại. Tôi không tìm cách che giấu sự sai lệch ấy.

Không có vùng nào trên mặt tranh của tôi hoàn toàn liền mạch. Vết ghép và vết gốm vỡ hiện diện ở từng centimet bề mặt, không hề bị che đi. Đó là trạng thái tôi muốn ghi lại, chứ không phải một hiệu ứng tạo hình được lựa chọn đơn thuần.

Tôi không xem đây là một mất mát để than vãn. Đó là quy luật, cũng là trạng thái tự nhiên của những gì còn tồn tại sau khi đi qua thời gian. Những gì còn lại không nhất thiết phải nguyên vẹn; chúng vẫn có thể tiếp tục tồn tại, biến đổi và mang những ý nghĩa khác, ngay cả khi bụi thời gian đã phủ mờ lên hình hài ban đầu. Tôi không phục chế điều gì cả. Tôi chỉ ghi lại dáng vẻ của một bề mặt được giữ lại với nhau bằng chính những vết vỡ của nó.